Tijdens een korte trip naar de Bodensee ontstond de gelegenheid om een watermonster te nemen voor microscopisch onderzoek. Door het momenteel uitzonderlijk lage en dalende waterpeil was de oever bij Langenargen goed toegankelijk. Vooral in de lente is de kans groot om kiezelwieren aan te treffen. Wie op zoek gaat naar geschikte monsters, let vanzelfsprekend ook op de talloze kiezels langs de oever. Eén exemplaar viel daarbij direct op.
Een onopvallende kiezel met een bijzonder verhaal
Droog en sterk verweerd, op het eerste gezicht nogal onbeduidend – toch zijn in deze kiezel vage contouren van zogeheten nummulieten zichtbaar. Het gaat hierbij om grote foraminiferen. Foraminiferen zijn eencellige organismen die voornamelijk in warme zeeën leven en een kalkachtig omhulsel bouwen. Bij nummulieten bestaat dat uit meerdere kamers in een platte spiraal. De naam komt van het Latijnse nummulus, wat "kleine munt" betekent. In het oude Egypte werden nummulieten zelfs als betaalmiddel gebruikt.
Nummulieten – Eencelligen van indrukwekkend formaat
Hedendaagse grote foraminiferen kunnen een diameter van ca. 13 cm bereiken – uitzonderlijk groot voor een eencellige. De nummulieten in deze kiezel meten ongeveer 1–2 cm. In het Eoceen, dus zo’n 56 tot 33,9 miljoen jaar geleden, kwamen grote foraminiferen veelvuldig voor en waren ze soms nog groter dan tegenwoordig. Veel van hun kalkskeletjes werden afgezet in sedimenten en zijn gefossiliseerd tot wat we nu nummulietkalk noemen.
Hoe kwam deze fossiele kiezel in de Bodensee terecht?
Deze circa 45 miljoen jaar oude, geologisch gezien vrij jonge nummulietkalk is ontstaan uit sedimenten uit het Krijt en het Vroeg-Tertiair. Deze lagen werden later opgestuwd tot deel van de Westelijke Alpen – in de geologie bekend als het Helveticum.
De keien aan de Bodensee zijn echter afkomstig uit het gehele stroomgebied van de voormalige Rijngletsjer en bestaan voornamelijk uit lichtgekleurde kalksteen uit het Helvetisch Krijt. Onze donkergrijze, gevlekte kiezel past daar niet tussen. Nummulietkalk komt doorgaans niet uit het directe gebied van de Rijngletsjer, maar eerder uit de omgeving van Dornbirn in het Bregenzerwald.
Een vergelijkbare vondst werd beschreven in het artikel “Nummuliten-Kalksandstein – ein exotisches Geröll vom Bodensee” in Fossilien 04/2019. Waar die kiezel precies vandaan kwam en hoe hij op de vindplaats terechtkwam, is niet opgehelderd – hetzelfde geldt voor ons exemplaar. Vermoedelijk is het gesteente door de gletsjer meegevoerd en daarna via een rivier verder getransporteerd. Hoe dan ook, deze vondst is ronduit fascinerend.
Kleurrijke microwerelden in steen
Onder de microscoop blijkt hoeveel verschillende foraminiferen – voornamelijk van de geslachten Nummulites sp., Assilina sp. en enkele kleinere – zich in deze kleine kiezel bevinden. Ze zijn ingebed in donkergrijs sedimentgesteente, dat onder vergroting talrijke kleurrijke mineralen onthult. Het hoge ijzergehalte liet zich al zien als roodbruine slijpstof tijdens het polijsten. Daarnaast zijn er talloze felgroene en gele mineralen te zien, zowel binnen als buiten de kalkstructuren. Wie had dat gedacht bij zo’n onopvallend grijs steentje?
Beelden genomen met een Analyth STR microscoop en een Samsung Galaxy S23 smartphone. Sommige beelden zijn bijgesneden.
BRESSER Analyth STR 10x - 40x Stereo Microscoop met opvallend- en doorvallend Licht
Stereomicroscoop met 3 objectieve vergrotingen
- Stereomicroscoop met 3 vergrotingen: 10x; 20x; 40x
- Optimaal voor school, hobby en beroep
- Led-verlichting voor doorvallend- en opvallend licht, afzonderlijk dimbaar
- Stroomvoorziening via netvoedingadapter of batterijen mogelijk
- Mobiel te gebruiken, met handige draaggreep
- Voedingseenheid: 5V, 1A
